Ερώτηση: Υπάρχουν στατιστικοί έλεγχοι για τη διερεύνηση της φοράς (κατεύθυνσης) της αιτιότητας (causality) της σχέσης μεταξύ δύο μεταβλητών.
Απάντηση
Όχι. Αυτή είναι μια πολύ συχνή παρανόηση η οποία γίνεται,
ειδικά στο χώρο των κοινωνικών επιστημών.
Στην πραγματικότητα, η φορά της αιτιότητας μιας σχέσης είναι ένα
καθαρά θεωρητικό μέγεθος το οποίο δεν μπορεί να διερευνηθεί μέσω κάποιου
στατιστικού ελέγχου. Οι στατιστικοί έλεγχοι που περιλαμβάνουν αιτιακές σχέσεις (π.χ. γραμμική παλινδρόμηση) ελέγχουν την ισχύ
των ερευνητικών υποθέσεων που έχει αναπτύξει ο ερευνητής. Στην πραγματικότητα δηλαδή
η φορά της αιτιότητας δε διερευνάται μέσω του στατιστικού ελέγχου, αλλά
υποθέτεται από τον ερευνητή. Ακόμα και αν ο στατιστικός έλεγχος επιβεβαιώσει
την υπόθεση του ερευνητή, αυτό δεν επιβεβαιώνει τη φορά της αιτιότητας καθώς
δεν αποκλείει ότι η υπό μελέτη σχέση δεν ισχύει (και) με την αντίθετη φορά αιτιότητας.
Ειδικότερα στις κοινωνικές επιστήμες πολλές φορές ορισμένες
σχέσεις μεταξύ μεταβλητών μπορούν να ισχύουν και με τις δύο κατευθύνσεις της αιτιότητας.
Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο πιο δόκιμος τρόπος διερεύνησης της σχέσης είναι με τη
χρήση της χρονικής αιτιότητας. Παρατηρώντας δηλαδή ποια από τις δύο μεταβλητές
αφορά το μέγεθος το οποίο προηγείται χρονικά.
Π.χ. Η σχέση μεταξύ της ικανοποίησης ενός εργαζόμενου από τη δουλειά του
και της εργασιακής του επίδοσης. Ισχύει ότι ένας εργαζόμενος όταν ικανοποιείται
από τη δουλειά του, θα αποδίδει καλύτερα. Ισχύει όμως και το αντίθετο. Όταν
αποδίδει καλά, αισθάνεται καλύτερα και άρα πιο ικανοποιημένος. Άρα, για τη διατύπωση
της αντίστοιχης ερευνητικής υπόθεσης θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί η χρονική αιτιότητα.
